Texts

Introduction

Free parliamentary elections in 1989 and the fall of the Berlin Wall had a profound impact on the socio-political situation in Poland by awakening in people hope for freedom and pluralism. Growing up in such atmosphere influenced my sense of identity and allowed to establish certain set of values. First of all, one could observe post-totalitarian individualization of the society and the shift from central authority towards personal autonomy. Among other things, it manifested itself us an urge to abolish the idea of the center and peripheries, to be able to move beyond cultural hierarchies. The only common value was the authenticity and compatibility of biography with expression.Artists would search for alternative, uncommon and controversial ways of capturing reality. The individual wanted to decide for himself what is good and bad, truth or false.2 However the downside of the liberation movement was that individual’s aim also meant to fulfil private ends, largely through relationships seen as instrumental. Possession of individual rights gained priority over societal needs. In the process of alienation people gradually lost the skills to collaborate with each other. Whereas any new, modern and common vision of the independent society has not emerged yet and until now we have not managed to detach from the past burdened with tradition. Recently, according to the newest research, young Polish people would like to be part of the community.However in the absence of any alternative they are looking for traditional pre-modern order. Instead of challenging the national-martyrological myths, they adopt old clichés created in the century of partition. We tend to forget that art and culture have a great influence in shaping collective imagination. Creating new images and critical approach to those that already exist might become part of the process towards social change. Therefore it might be necessary to reexamine deeply rooted myths concerning our genealogy and our place in the world. In the times where resentment runs deep in order not to drown in the bywords for nostalgic populism we should give ourselves a chance to enter a dialog and start to communicate with each other. It is important to become part of the community but not through legitimization of the sense of grievance and victimhood.

Notes:

  1. Przemysław Czapliński, Resztki Nowoczesności. Dwa studia o literaturze i życiu, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2011, s.30
  2. Tamże, s.32
  3. Marta Majchrzak ( psycholożka społeczna i badaczka) rozmawia Aga Kozak i Maria Wojdyga, Młodzi przede wszystkim chcą być częścią grupy. Dziś przyszła moda na dumnych Polaków.
    http://www.wysokieobcasy.pl/wysokie-obcasy/7,163229,24147303,mlodzi-      przede-wszystkim-chca-byc-czescia-grupy-w-trendzie.html
  4. Andrzej Leder, Prześniona Rewolucja: ćwiczenie z logiki historycznej, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2014, s.197-198

Dorastanie w latach 90-tych w Polsce miało duży wpływ na kształtowanie się moich przekonań. Pierwsze wolne wybory parlamentarne w 1989 roku i upadek muru berlińskiego wzbudziły w społeczeństwie nadzieję na zapanowanie wolności i pluralizmu. Posttotalitarna postawa charakteryzowała się chęcią wyindywidualizowania. Proponowało się zniesienie idei centrum i peryferii, wyjście poza hierarchie kulturowe. Wolność wyboru dotyczyła również  kreowania swojego sposobu życia i myślenia, gdzie jedyną wspólną wartością była zgodność biografii ze sposobem ekspresji. Artyści poszukiwali nowych, żywych i aktualnych, a jednocześnie do tej pory budzących wątpliwość,  kontrowersyjnych sposobów ujmowania rzeczywistości. Nowy odbiorca- świadomy i krytyczny- sam miał decydować o tym co jest dla niego prawdą, a co fałszem. Uczestniczenie w kulturze stało się aktem indywidualnym. 2 Niestety, celem jednostki stało się również zaspokajanie własnych potrzeb, często kosztem wspólnego dobra. Relacje z innymi zaczęto traktować w sposób bardziej instrumentalny. Postępujący proces alienacji skazał jednostkę na monolog i stopniowo pozbawiał umiejętności współdziałania z innymi. Zabrakło wspólnej, nowoczesnej wizji niezależnego społeczeństwa –uniwersum symbolicznego, które pozwoliłoby się oderwać od obciążonej tradycją przeszłości. Według najnowszych badań, obecnie młodzi Polacy pragną być częścią zbiorowości. 3   Z braku alternatywy wybierają jednak tradycyjny porządek, akceptują autorytet Kościoła. Zamiast wyjść poza nasz “narodowy masochizm” adoptują przestarzałe formy z czasów “podleglości”. “Wypełniając tym pustkę, brak związany z nieobecnością aktu politycznego upodmiotowienia”.4  Kultura i sztuka mają ogromny wpływ na kształtowanie zbiorowej wyobraźni. Dlatego ważne jest tworzenie nowych obrazów, ale i krytyczne podejście do tych, które już są. Istnieje potrzeba przeanalizowania głęboko zakorzenionych mitów i stereotypów dotyczących naszej genealogii i naszego miejsca w świecie. W dobie narastającego nacjonalizmu i ksenofobii niesamowicie ważnym jest, aby móc się komunikować i dać sobie szansę na nawiązanie dialogu, stać się częścią zbiorowości, ale nie legitymizować jej poczuciem krzywdy i cierpienia.

Przypisy:

  1. Przemysław Czapliński, Resztki Nowoczesności. Dwa studia o literaturze i życiu, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2011, s.30
  2. Tamże, s.32
  3. Marta Majchrzak ( psycholożka społeczna i badaczka) rozmawia Aga Kozak i Maria Wojdyga, Młodzi przede wszystkim chcą być częścią grupy. Dziś przyszła moda na dumnych Polaków. http://www.wysokieobcasy.pl/wysokie-obcasy/7,163229,24147303,mlodzi-      przede-wszystkim-chca-byc-czescia-grupy-w-trendzie.html
  4. Andrzej Leder, Prześniona Rewolucja: ćwiczenie z logiki historycznej, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2014, s.197-198

Marianna, oil on canvas, 115×115 cm, 2018

Women-Spiders / Kobiety-Pająki

The Spider holds a Silver Ball
In Unperceived Hands-
And dancing softly to Himself
His Yarn of Pearl- unwinds

Emily Dickinson

Well known topos in feminist literature of “a madwoman in the attic”-isolated creature, locked in the attic symbolizes suppressed part of woman’s personality. It was well analyzed by S.M. Gilbert and  S. Gubert in their book The Madwomen in the Attic. The Women Writer and the Nineteenth-Century Literary Imagination. Lack of financial independence, assigned role of the housewife and mother marginalized women from being part of the public life. Women suppressed their creative potential for fear of becoming an artist. Even if one would decide to become one, usually she would do it secretly, in the attic, invisible, in the margins of the public life.

W poezji Emily Dickinson przewija się motyw pająka, który po cichu przędzie swoją sieć. Pajęczyna jest postrzegana, podobne jak kokon, jako sztuka stworzona przez Naturę. Pająk symbolizuje naturalny proces, którego nie obowiazują ludzkie dekrety, jest poza prawem. Natura występuje przeciwko kulturze, w której kobiety nie mają głosu. Niedostrzegalne ręce – niedostrzeżona sztuka-owad -artystka-Nikt- wypowiada swoje imię po cichu do samej siebie, powsciąga sie w mowie, jak pająk tańczy z samym sobą, wiruje na ledwo widocznej delikatnej nici 1 Pajęczyna może być też odczytywana jako symbol upadku autorytetu kobiety. Margaret Cavendish w przedmowie do swoich wierszy pisze, że kobietom bardziej uchodzi przędzenie nici- tkanie używajac swoich rąk, raczej niż pisanie wierszy, czy studiowanie – tkanie myśli 2 .

In the 19th century the literature and poetry of the women writers very often entangled motif of a spider that silently spins his web. The web, like cocoon was considered as art created by Nature. Spider symbolized natural process that was beyond the human decrees. Such vision dominates in Emily Dickinson’s poetry. Nature place itself against Culture, where women have no voice. Unperceived hands-unperceived art-insect-female -artist-Nobody-says her name quietly to herself. Woman restrains herself in speech, like spider dances softly to himself, spinning on barely visible “yarn of pearl”.1Spider web might also be closely associated with a female fall from authority. Margaret Cavendish in the preface to her poems writes: “true is spinning with the fingers is more proper to our sex then studying or writing poetry, which is the spinning with the brain.” 2 The cycle of my paintings, screen prints and 16 mm cameraless film could be consider as a metaphor of weaving. It is an homage to female artists who not such a long time ago had to create in isolation from the rest of the society, because there was no place for them in public life.

Cykl sitodruków, obrazów i 16mm cameraless film jest pewnego rodzaju metaforą tkania i zwraca sie ku kobietom-artystkom, które do nie tak dawna tworzyły odizolowane od reszty społeczeństwa, gdyż nie było dla nich miejsca w życiu publicznym. Proces powstawania tego cyklu stał się w pewnym momencie dekonstrukcją samej techniki sitodruku. Jednym z jego elementów jest przeciskanie farby raklą przez bardzo delikatną, napietą jak bęben siatkę. W ten sposób zostaje odbity na wybranej powierzchni znak. W ramach eksperymentowania postanowiłam odbić, proste geomatryczne kształty na 16 mm, przeźroczystym, celuloidowym filmie. Wyświetlając film na projektorze widać, jakby powiekszoną przez mikroskop, strukurę samej siatki, przez którą przechodziła farba. Przypomina to rodzaj tkaniny, gdzie wyraźnie zarysowuje się motyw wątku i osnowy. Puszczona w ruch taśma splata ze sobą poszczególne wzory, które nakładając się na siebie tworzą nerwowy rytm.

The process of creating became as a deconstructive study of a screen print technique itself. One of the element of the process is squeezing a paint through very delicate, tightly stretched silk screen. In that way a sign is printed on a surface. In further experimentations with the medium geometrical shapes are screen-printed directly onto the clear 16mm film leader using various acrylic colors, so that rhythmically composed patterns coalesce to form a single flow. Tactile qualities, gained by transferring paint onto the celluloid through the mesh of the silk-screen allude to warp and weft of the textile. At the later stage of the process I tried to capture the single stills of the film and translate their qualities onto the intimate surface of the canvas. I wish that the last paintings of that cycle with their restrained colours and composition, give the feeling of peace and contemplation. Working on them brought into my mind the Women-Spiders: constantly weaving the “Continents of Light” that were inevitably swept away by puritanical brooms”.3

Poszczególne klatki z tego filmu posłużyły mi zaś jako punkt wyjścia do stworzenia cyklu sitodruków, a potem obrazów, które z kolei w swoim bezruchu nabierają nowego znaczenia. Ostatnie obrazy z tego cyklu są najbardziej oszczędne w formie i kolorze. Kompozycje oparte na czerwieni i bieli stanowią swego rodzaju zapis śladu jaki farba zostawiła na celuloidowej taśmie podczas pracy nad filmem. Malowanie tych obrazów stanowiło dość żmudny proces i wymagało ode mnie sporo cierpliwości. Kiedy je malowałam przychodziły mi na myśl kobiety-pająki  wytrwale tkające kontynenty światła (“Continents of Light”)-nieuchronnie zmiecione przez purytańską miotłę 4. A przecież, mimo wszystko już wtedy, w poezji Emily Dickinson z jej tkania wyłania się wizja świata, gdzie defensywne szycie nie będzie już potrzebne, przewrotnym pająkiem, który chowa się w sieciach niejasności . Ale stanie „naga i świetlista”.3“Pająk snuje dwie nitki, jedna lepka jak sen i druga, po której sam bezpiecznie wędruje” .

However in Emily Dickinson’s poetry there was a vision of a magic place, a “Tapestry of Paradise” where such defensive sewing will not be necessary.“In this paradise the woman artist would not be a subversive spider who disguises herself and her meaning in webs of obscurity but a naked and shining figure” .4At the end of the novel of Izabela Filipiak “Absolutna Amanezja”  (“Absolute amnesia”) the main character- Marianna leaves the patriarchal family house and refuses the role models imposed on her. She learns from the spider who spins two threads – one he uses to safely walk forward, another one to capture his pray.It is important to remember about the past. Yet one shouldn’t plunge into  martyrdom but rather take up the challenge and overcome defensive position of a “madwoman in the attic”.

Notes:

  1. Sandra M. Gilbert & Susan Gubar, The Madwoman in the Attic, The Woman Writer and the Nineteenth- Century Literary Imagination, Second edition, Yale University Press New Haven and London 2000, p.633.
  2. Ibid., p.525.
  3. Ibid., p.642.
  4. Ibid., p.642.
  5. Izabela Filipiak, Absolutna Amnezja, Państwowy Instytut Wyadwniczy, Warszawa 1998.

Ważnym jest odwoływanie się do przeszłości aby zrozumieć przyczynę własnego położenia. Lecz, aby nie pogrążać się w martyrologii, nie poddawać się niemocy należy wciąż, na nowo podejmować wyzwanie i przekraczać defensywną postawę “wariatki na strychu”.5

Przypisy:

  1. Sandra M. Gilbert & Susan Gubar, The Madwoman in the Attic, The Woman Writer and the Nineteenth- Century Literary Imagination, Second edition, Yale University Press New Haven and London 2000, s.633.
  2. Tamże, s.526.
  3. Tamże.
  4. W zakonczeniu powieści Izabeli Filipiak pt Absolutna Amnezja, jej bohaterka opuszczając dom rodzinny przyswaja sobie nauke pająka: Izabela Filipiak, Absolutna Amnezja, Państwowy Instytut Wyadwniczy, Warszawa 1998, s.
  5. Znany z literatury feministycznej topos “wariatki na strychu”- zamkniętej na poddaszu postaci będącej symbolem stłumionej części osobowości kobiety został dogłębnie przeanalizowany  przez S.M. Gilbert i S.Gubert w książce

Ellenai

In my latest painting I wanted specifically to allude to one of Jacek Malczewski’s painting “Death of Ellenai” from 1906-08.

Jacek Malczewski is associated with the Young Poland 1 movement following the century of Partitions.  He drew inspiration from the poem “Anhelli” by Juliusz Słowacki2 for almost forty years, depicting episodes from lives of the participants of national liberation uprisings, who were exiled to Siberia by the tsar’s authorities. The mysticism and messianic belief in a future rebirth of the nation through sustained sufferings, which dominated Słowacki’s literary works, is reflected in Malczewski’s paintings. The painter who had a huge influence on shaping our collective imagination, romanticized the failure of former participants of uprisings, while women became a symbol of sacrifice and fallen motherland.

Ellenai is a villain but through hardship and suffering redeems her blame and becomes close companion of Anhelli. Alas the affliction of the Siberian penal servitude caused her premature death and left Anhelli plunged in despair and solitude.

On the painting that I refer to, Ellenai is depicted in a strong shortcut that alludes to Mantegna’s Dead Christ. In that way Malczewski wanted to emphasize on messianic topos. Pathos, nostalgia and despair emanating from those paintings had a great impact on shaping the national identity. Focusing social energy on martyrdom ennobles the defeated and limits the criticism of their actions.3 Unfortunately we are still enmeshed in the web of symbols and references from the times of dependence and it is difficult to detach from the past. That is why I wanted to juxtapose the passive nostalgia emanating from romantic  paintings with strong, bold colors and dynamic composition. By analyzing well known figures and putting them in a different context I want to deconstruct the traditional iconography of martyrdom. Visual culture is not only an addition to social life, but it strongly affects our imagination, thus the production of images and a critical approach to those that already exist can be part of the work towards social change.

Notes:

  1. Young Poland (PolishMłoda Polska) was a modernist period in Polish visual artsliterature and music, covering roughly the years between 1890 and 1918. It was a result of strong aesthetic opposition to the earlier ideas of Positivism which followed the suppression of the 1863 January Uprising against the occupying army of Imperial Russia
  2.  Juliusz Słowacki  (4 September 1809 in Kremenets, Volhynia, Russian Empire now in Ukraine – 3 April 1849 in Paris) was a noted Polish Romantic poet, considered to be one of the “Three Bards” of Polish literature. His works often feature elements of Slavic pagan traditions, mysticism, and Orientalism. 

W moim ostatnim obrazie chciałam się bezpośrednio odwołać do jednego z dzieł Jacka Malczewskiego z 1907 roku.

Już w latach 70. XIX wieku, w czasie pobytu artysty w Paryżu, zrodziła się koncepcja serii obrazów o wymowie patriotyczno-martyrologicznej inspirowana poematem Anhelli Juliusza Słowackiego, w których odmalowuje epizody z życia zesłanych na Syberię przez władze carskie uczestników narodowo-wyzwoleńczych powstań. Przenikający utwory Słowackiego mistycyzm i mesjanistyczna wiara w przyszłe odrodzenie narodu poprzez doznane cierpienia znajduje swe odbicie w nawiązującym do poetyckiego wątku Anhellego obrazie Śmierć Ellenai. Chciałabym tu skierować uwagę na sposób przedstawienia postaci kobiety w malarstwie ówczesnej epoki. Podczas zaborów ukonstytuował się mit anonimowej Matki Polki-opłakującej bohaterów, lecz pozbawionej głosu w życiu politycznym. U Malczewskigo, kobiety pełnią rolę symbolu lub alegorii. Niczym Ifigenia, są składane w ofierze. Jak wiadomo taka narzucona rola ubezwłasnowolnia i uprzedmiotawia. Obraz kobiety jako podatnej na zranienie ofiary został zapamiętany i do dziś przetrwał w świadomości społecznej.

W obrazie, do którego tu bezpośrednio nawiązuję- Ellenai umiera podczas zsyłki na Syberię. Była ona młodą pokutnicą, zwykłą zbrodniarką, którą “uszlachetnił” jedynie  fakt, iż podczas swej katorgii stała się wierną towarzyszką niedoli Anhellego-byłego powsatńca. Jej postać jest przedstawiona w charakterystycznym ostrym skrócie perspektywicznym nawiązującym do obrazu Andrei Mantegni “Zmarły Chrystus”.

Stworzenie tej alegorycznej formuły dla wątków o charakterze martyrologiczno-narodowym ma ogromny wpływ na kształtowanie zbiorowej wyobraźni i ugruntowywanie się stereotypów w naszym społeczeństwie. “Koncentracja wysiłku społecznego na upamiętnieniu martyrologii nobilituje przegranych i ogranicza pole krytyki ich poczynań”Do dzisiaj tkwimy zaplątani w sieci referencji i symboli z tamtych czasów. Trudno jest nam się zdystansować do atmosfery pasywnej nostalgii emanującej z malarstwa romantycznego. Może pozostaje nam więc jedynie do tych wątków wrócić i spróbować je ukazać z innej perspektywy, aby móc zdekonstruować tradycyjną ikonografię martyrologiczną i odczarować mit narodowy? „Obrazy nie są tylko dodatkiem do życia społecznego, ale wpływają na kształtowanie wyobraźni, a więc wytwarzanie obrazów i krytyczne podejście do tych które już są mogą być częścią pracy nad zmiana społeczną.” 2

Przypisy:

1. Hanna Gosk, Opowieści “skolonizowanego/kolonizatora” w kręgu studiów postzależnościowych nad literaturą XX i XXI wieku, Towarzystwo Autorów, s.8
2. Łukasz Zaremba „Obrazy wychodzą na ulice spory w polskiej kulturze wizualnej”, Instytut Kultury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego i Fundacja Bęc Zmiana, 2018

Ellenai, oil on canvas, 2018